De 'ijzeren hand' van kolonel Qadhafi

Libië en Qaddafi, een liefde die erg lang bleek te werken, tot de Februari-revolutie uitbrak begin dit jaar. Ondanks het feit dat kolonel Moammmar Qadhafi 44 lange jaren met ijzeren hand regeerde over ‘zijn’ Libië, was de liefde tussen het Libische volk en Qadhafi de laatste decennia aan het bekoelen. Een portret van een zeer bijzonder staatsman en een inkijk in de politiek en de economie van Libië.

Staatsgreep en visie

Machtsovername:
Op 1 september 1969 nemen Qadhafi en de Vrije Officieren voor Eenheid en Socialisme de macht over van koning Idris , waarna de Republiek Libië werd uitgeroepen. Qadhafi wordt verkozen tot Voorzitter van de Revolutionaire Commandoraad, het machtigste orgaan van het land op dat moment. De sfeer die er onder de bevolking heerste was politiek gezien zeer negatief vanwege de corruptie en het nepotisme in de oude regering. Het volk, dat de voorgaande regering eveneens het verlies in de zesdaagse oorlog met Israël verweet, pleegde geen verzet en schaarde zich meteen achter de Revolutionaire CommandoRaad. Arabisering, Islamisering en nationalisering van banken ziekenhuizen, handels-, en verzekeringsmaatschappijen kwamen meteen hoog op de agenda.

Ideologie
Zeker in het begin had de Egyptische president Nasser een grote invloed op het beleid van Qadhafi. Westerse zaken zoals bijvoorbeeld alcohol, casino’s, nachtclubs werden meteen uit de maatschappij geweerd. De focus kwam op de Arabische eenheid en identiteit te staan. Ook op het Islamitisch karakter werd de nadruk gelegd. Qadhafi meende dat de Arabische eenheid de sleutel was naar de overwinning op Israël. Echter door de jaren heen ontstond bij Qadhafi een eigen politieke ideologie/filosofie. Deze noemde hij Arabisch en islamitisch socialisme. Het is een bepaalde manier van denken waarbij drie cirkels horen. Zijn focus ligt namelijk op ten eerste de Arabische wereld, ten tweede de islamitische wereld en uiteindelijk ook de Afrikaanse wereld. Volgens Qadhafi speelt Libië steeds de hoofdrol in deze 3 ‘werelden’. Zijn visie, neergeschreven in het Groene Boekje (1976) heeft veel weg van islamisme (politieke visie waarbij de islam centraal staat), maar heeft daarnaast ook nog een populistisch kantje, namelijk het socialisme. Iedereen in zijn land moet volgens Qadhafi gelijk zijn en de Libische economie wordt streng gecontroleerd door de overheid.

Binnenlands beleid

Handhaving macht
Nadat hij de macht had genomen trachtte hij Westerse invloeden te bannen. Alcohol werd niet enkel onder het volk verboden, zelfs de ambassades in zijn land mochten geen alcohol drinken. In 1971 werd de Arabische Socialistische Unie gesticht, een bundeling van Qadhafi’s gedachtengoed. Zijn focus lag vooral op de Islamitische identiteit die niet in gevaar mocht worden gebracht. Door een combinatie van Islam en socialisme, zoals in zijn boek staat geschreven, haalde hij 2 zaken die erg populair zijn bij het volk. Hij maakte zich ook populair door zich te profileren als toegewijd moslim. Door volkscomités op te richten, waarbij het ‘volk het land bestuurt’, wekte hij de indruk dat het volk de macht in handen had. Door het volk (vooral de lagere klasse dan) aan het werk te zetten bij de overheid en hen belangrijke posten te geven, kreeg hij sowieso de steun van hen. Ook door belangrijke posities in het leger en politiek aan trouwelingen toe te kennen, vermeed hij ook dat eventuele staatsgrepen e.d. plaatsvonden. In ’75 wilde hij de macht rond zijn persoon een familie concentreren. Hij wilde volk het politiek bewustzijn van het volk stimuleren en richtte hierdoor Revolutionaire Comités op. Het effect hiervan was echter dat er een eigen staat binnen een staat ontstond, waarbij bijvoorbeeld een eigen rechssysteem ontstond in plaats van het bestaande systeem. In de loop van de jaren kwam er echter veel oppositie vooral vannuit Islamitische militaire groeperingen, die vaak in moskeeën samenkwamen. Doordat echter de controle in moskeeën erg groot was, konden zij zich niet doorzetten. Ook het feit dat elke politieke beweging/partij werd verboden was een probleem minder voor Qadhafi om zijn macht te kunnen handhaven. Elke vorm van repressie drukte hij de kop in door bijvoorbeeld opposanten op te pakken. De enige oppositie ontstond vooral vanuit het buitenland, waarbij monarchisten, gevluchte diplomaten, ex-ministers, journalisten en studenten hun onvrede over het regime-Qadhafi uitten. De belangrijkste oppositiegroep was het Nationale Front voor Redding van Libië en werd gesteund door de VS en Saoedi Arabië. De Revolutionaire Comités worden eveneens beschouwd als het brein achter moordcommando’s op opposanten in balingschap. In ’84 namen bezetten van het Revolutionaire Comité de Libische ambassade in Londen en namen protesterende opposanten (ballingen) vanuit het gebouw onder vuur. Hierbij kwam een Britse agente om.

Islam en mensenrechten:
De Islam heeft wel invloed op zijn politiek beleid maar Qadhafi speelt dit uit in zijn eigen voordeel, hij maakt hier weliswaar gebruik van op een slimme manier, dit door zijn politieke standpunten en veranderingen met de Islam te verantwoorden op één of andere manier om zo geen tegenstand te krijgen van zijn bevolking dat grotendeels zeer gelovig is. Hij is tegen een seculiere staat en hecht dus wel belang aan de Islam weliswaar op een protestantse wijze.

Je kan stellen dat in Libië de burgerlijke en politieke rechten erg beperkt zijn. Qadhafi tolereert immers weinig persvrijheid en er is weinig vrijheid van meningsuiting. Er worden bijvoorbeeld geen onafhankelijke organisaties toegelaten. Politieke organisaties en partijen zijn onder Qaddafi’s régime uit den boze. Er is dus geen enkele vorm van oppositie. Het enige wat ontevreden Libiërs kunnen doen, is naar het buitenland vluchten en daar pleiten voor hervormingen, maar zelfs dan reikt Qadhafi’s hand erg ver. Verder is er ook geen maatschappelijk middenveld. Politieke gevangenen worden gefolterd en ze worden niet vrijgelaten. Het zegt veel dat de enige 2 mensenrechtengroeperingen in Libië onder leiding staan van Qadhafi’s zoon, Saif al-Islam, nl. ‘Qadhafi Charity Associoation’ en ‘Qadhafi Foundation for Development’. Mensen kwamen niet vrij na het uitzetten van hun straf en mensen belanden in de gevangenis na een oneerlijk proces. Ook de levensomstandigheden in de gevangenis zijn bedroevend. In 1996 bijvoorbeeld werd een opstand van gevangenen professioneel de kop ingedrukt en vielen er 1200 doden. Ook martelingen zijn dagelijkse kost. Libië is vooral een samenleving waar de man de bovenhand heeft volgens principes van de Islam. Eind jaren ’80 leek er verandering te komen in Qadhafi’s beleid in verband met mensenrechten. Dit kwam wellicht omdat de economische situatie verslechterde en de Revolutionaire comités minder macht hadden. De liquidatiecampagnes werden (ook in het buitenland) stopgezet en er gebeurden steeds meer vrijlatingen van politieke gevangenen. Hiervoor oogste Libië erg veel lof van Amnesty International. Echter recent, in 2006 kwam er nog minder goed nieuws van Human Rights Watch in verband met de mensenrechten in Libië. In een rapport stelde het dat Libië op de goede weg was, maar dat er nog steeds en té vaak opposanten worden gevangen genomen. Er zijn immers nog steeds honderden politieke gevangenen.

Positie vrouw Libië
In Libië is de positie van de vrouw sinds de komst van Qadhafi sterk verbeterd, enkel is dit niet in de praktijk hard te merken het is dus vooral op papier. In het groene boekje zegt Qadhafi dat de voornaamste taak van de vrouw, het vervullen van de natuurlijke rol van de moeder is. Maar daarentegen zijn er vele wetten die Qadhafi heeft doorgevoerd die wel in het voordeel van de vrouw pleitten. Bijvoorbeeld:

• Vrouwen en mannen hebben een gelijke status.
• Een vrouw mag onder geen enkele voorwaarde gedwongen worden om te trouwen.
• Vrouwen en mannen mogen pas vanaf hun 20ste trouwen.
• Vrouwen mogen ook net als de mannen een scheiding aanvragen, dit is zeer vooruitstrevend tegenover de andere Arabische landen.
• De vrouw mag bij een scheiding het huis behouden en de man moet elders onderdak zoeken.
• Polygamie is ook verboden maar wel toegestaan onder enkele voorwaarden o.a. als de eerste vrouw hiermee akkoord gaat.
• Vrouwen mogen ook werken en zij mogen ook de typische mannenberoepen uitoefenen en vrouwen en mannen verdienen evenveel. Verder nam de vrouw amper deel aan de politiek.

Buitenlands beleid en diplomatie

Arabische, Afrikaanse en Islamitische identiteit
Vooral in het begin van Qadhafi’s tijdperk, was er een grote Arabische eenheid (Egypte, Libië, Syrië, Jordanië, Palestina, Libanon Algerije, Tunesië...). Deze was ook echt nodig in de strijd tegen Israël. Hierdoor werden er veel Unies onder Arabische landen gevormd. Op de duur kwam er echter slijt op dit Arabisch broederschap. De politieke realiteit van de regeringen botste vooral om economische redenen met het ideaalbeeld van een Arabische Unie. Vooral Soedan en Egypte richtten hun vizier op het Westen. Libië raakte nog meer diplomatiek geisoleerd toen er in de jaren ’70 een vredesoverleg tussen Egypte en Israël plaatsvond. Zeker nadat Egypte toenadering zocht tot de VS. Hierdoor rook de Sovjet-Unie, tot dan een trouwe bondgenoot van Egypte, haar kans om de relaties met Libië aan te halen. Het was vooral geinteresserd in Libië omwille van zijn strategische ligging. Door het plaatsen van militaire Sovjet basissen, de uitwisseling van inlichten en de focus op veiligheid.

De jaren ’90 stonden symbool voor het internationaal isolement dat Libië onderging. Dit kwam door de opeenvolgende aanslagen in Lockerbie (Schotland) en Niger, in respectievelijk 1988 en 1989. Er volgden hierdoor sancties van de VS, waarbij vooral het handelsembargo de Libische economie raakte. Maar ook de VN strafte Libië voor deze feiten, het verbood wapenverkoop aan Libië en zorgde ervoor dat er geen enkele internationale vlucht van of naar Libië plaatsvond. Door deze gebeurtenissen stond de relatie met het Westen in de jaren ’90 op een zeer laag pitje. Door het nalaten van andere Arabische ‘bondgenoten’ om Libië in deze moeilijke tijden te steunen, besefte Qadhafi de waarde van deze Arabische bondgenootschappen. Nadat de VN in 1998 en de VS in 2004 hun sancties ophieven, benadrukte Qadhafi steeds meer de Afrikaanse eenheid, waarbij de relaties met de Sub-Sahara staten werden aangehaald. Zij hadden Libië immers wel gesteund tijdens het embargo. In 2002 werd dit concreet met het oprichten van de Afrikaanse Unie. Qadhafi stond aan de wieg van deze organisatie en droomde van een ‘Verenigde Staten van Afrika’. In dit scenario zou er een Afrikaans leger komen alsook een Afrikaans paspoort, munteenheid én parlement. Libië steunde ook veel staten financieel op vlak van infrastructuur, landbouw , drinkwatervoorzieningen, armenzorg en scholing.

Opvatting terrorisme
Begin jaren zeventig tot eind jaren tachtig van de vorige eeuw werd Qadhafi zelf in het verleden verdacht van terroristische aanslagen namelijk op vliegtuigen in Wenen en in Rome. Het was vooral de VS die Libië er openlijk van beschuldigde iets met de Palestijnse aanslagen, die 20 doden eistte, te maken te hebben. Vooral het feit dat de daders met een Libisch paspoort rondreisden bracht Libië in nauwe schoentjes. Ook Qadhafi hielp zijn land niet door de aanslagen in Wenen en Rome ‘heroïsch’ te noemen. Hierop volgde een volledig handelsembargo van de VS om Libië te raken. Ook werd Qadhafi‘s naam in verband gebracht met een bomexplosie in een West-Berlijnse nachtclub in 1986. Hierna volgde de ultieme Amerikaanse wraakactie, waarbij Amerikaanse soldaten Qadhafi‘s residentie in Benghazi onder vuur namen en voor in totaal 130 doden zorgden. Hij gaf in tegenstelling tot Iran en Syrië openlijk toe terroristische organisaties zoals de IRA en Palestijnse groeperingen te steunen.Dit was ook meteen het signaal voor de Britten om alle diplomatieke relaties met Libië te verbreken. De VS had dit enkele jaren eerder al gedaan. Ook bij een vliegtuigcrash in het Schotse Lockerbie bleken 2 Libiërs betrokken te zijn. Hierdoor kwamen er internationale sancties van de VN. Er kwam een verbod op wapenverkoop aan Libië en het luchtverkeer werd platgelegd. Pas in 1998, nadat Libië had toegezegd dat het proces van de Libische verdachten in een neutraal land en onder Schots recht zou plaatsvinden, werden de VN-sancties opgeschort. Later nadat Libië voor financiële compensatie zorgde voor de nabestaanden van de slachtoffers van de aanslag in Lockerbie, werden de VN-sancties volledig opgeheven. Echter rond de millenium-wisseling veranderde Qadhafi op dit vlak volledig van vaarwater. Hij hield niet langer steunbetuigingen voor terroristische organisaties en profileerde zich als internationaal staatsman. Alles stond in het teken van ‘verzoening en samenwerking’. Dit kwam vooral door de inval van de VS in Irak waarbij Qadhafi besefte dat hij niet wilde eindigen als Saddam Huessein, die gevangen werd genomen en later de doodstraf kreeg. De relatie met de VS verbeterde plots, mede omdat Qadhafi de eerste Arabische leider was die de aanslagen van 11 september 2001 veroordeelde. Hierin benadrukte Qadhafi dat het al langer een aanhoudingsbevel voor Ossama Bin Laden, de man achter de aanslagen van 11 september, had. Dit was een signaal dat Libië definitief met het terrorisme gebroken had. De VS zag ook het voordeel van dit bondgenootschap, omdat het de Libische ‘knowhow’ wel kon gebruiken in de strijd tegen het terrorisme. Nadat Libië beloofde afstand te doen van haar massavernietigingswapens werden ook de VS-sancties (o.a. handelsembargo) eveneens opgeheven

Sancties VN en VS
Door hun vermeende betrokkenheid bij de aanslag in het Schotse Lockerbie nam de VN naar het voorbeeld van de VS drie jaar eerder maatregelen tegen Libië. Internationaal vliegverkeer werd verboden, terwijl er eveneens een verbod kwam op de verkoop van wapens en vliegtuigonderdelen. Libische tegoeden werden bevroren met uitzondering diegene die noodzakelijk zijn voor de olietransacties. Er kwam een verbod op de import van onderdelen en technologie. Het gevolg hiervan was dat het onderhoud en de modernisering stil kwamen te staan. Er moest bezuinigd worden op landbouwsubsidies. Het tekort aan reserve-onderdelen zorgde dan weer voor een beperkte industriële infrastructuur. De sancties zorgden dus wel degelijk voor achteruitgang met massale arbeidsontslagen en prijzen die ongeziene hoogtes kenden. Libië zelf schat dat het door deze sancties 30miljard dollar aan inkomsten misliep, maar waarnemers menen dat dit niet enkel door de sancties komt maar ook door de structurele Libische problemen en het slecht functioneren van de Libische economie.

Voordelen Libische economie
Voor WOII was Libië één van de armste landen ter wereld. Hun voornaamste inkomsten bestonden uit de vestiging van buitenlandse militaire basen (vanwege de strategische ligging). En de inzameling van oorlogsmateriaal uit WOII. Na de vondst van de olie in 1959 kwam deze in eerste instantie in handen van buitenlandse bedrijven. Doordat Libië het heft in eigen handen wilde nemen, starte het met de nationalisering van de oliesector. Een volledige nationalisering van deze sector bleek echter onmogelijk omdat Libië nog steeds afhankelijk was van de kennis en ‘knowhow’ van buitenlandse bedrijven. Het slaagde er wel in om zeker 60 procent van de olieproductie in eigen handen te nemen.

Struikelblokken Libische economie
Het feit dat olie en gas de grootste inkomsten van Libië zijn, legt ook meteen het pijnpunt van zijn economie bloot. Deze economie is immers te afhankelijk van de olieprijzen. In goede tijden (hoge olieprijs) zijn er immers veel investeringsprojecten terwijl er in slechte tijden (lage olieprijs) de bezuinigingen erg voelbaar zijn. De olie- en gassector zijn goed voor 89 procen van de export in Libië, 93 procent aan overheidsinkomsten en 79 procent aan brutto binnenlands product. In 1980 bv had Libië 22miljard dollar aan olie en gas geëxporteerd terwijl dit 3jaar later slechts de helft was. Er is dus te weinig diversificatie in de economie. Pogingen om bijvoorbeeld een uitgebouwde landbouwsector op te zetten, vielen tegen. Er was immers een tekort aan geschikt lan, tekort aan arbeidskrachten en een enorme uitputting van grond door slechte bewerking. Men probeerde ook de industrie een boost te geven maar dit faalde eveneens vanwege geen samenhang en hierdoor waren de investeringen niet rechtevenredig met de resultaten. Libië is immers niet enkel rijk aan olievoorraden, in het zuiden zijn er immers nog grote voorraden ijzererts te vinden. Maar door een gebrek aan buitenlandse investeringen en de afhankelijkheid van de aanleg van een 900km-lange spoorlijn, bleek het enorm moeilijk om met deze grote voorraden wat te doen. Libië is ook te afhankelijk van gastarbeiders, terwijl er grote werkloosheid heerst in het land. Ook het kunstmatig trachten Libiërs aan het werk te zetten in buitenlandse bedrijven onder het mom van ‘Libianisering’ is ook nutteloos. Hierbij werden deze bedrijven verplicht een minimum aantal Libische werknemers aan te nemen. Veel van deze buitenlandse bedrijven hadden hierdoor moeite om voldoende gekwalificeerd personeel te vinden en vaak kwam het erop neer dat ze enkel op het einde van de maand moesten verschijnen om hun loon te komen ophalen.

De Arabische Revolutie (2011)

Begin
Er was al lang onvrede in het land maar deze was altijd van kleine omvang en werd dus meteen in de kiem gesmoord door de politie en het leger Maar vanaf dat er revoluties ontstonden in de buurlanden Tunesië en Egypte en waar deze wel hebben geleid tot het aftreden van de dictator in kwestie heeft de Libische bevolking ingezien dat het wel mogelijk was om verlost te geraken van de tiran die al 42 jaar het land regeert. Door de spanningen tegen het regime die er al jaren waren en met de Arabische revoluties als voorbeeld kwam dus de Libische bevolking in opstand, een deel weliswaar aangezien er ook een groot deel Qadhafi -gezind is.

Régime versus oppositie
Qadhafi wordt door een deel van de bevolking beschouwd als een tiran en het zijn juist deze mensen die in opstand kwamen, zij worden de rebellen genoemd en door het andere deel van de bevolking wordt hij geprezen als een echte held, deze mensen zijn de Qadhafi-getrouwen in het conflict. De Qadhafi -getrouwen zijn meestal de mensen die een functie bekleedden bij de overheid, ambtenaren dus zij hebben er baat bij dat Qadhafi aan de macht blijft want zij hebben het goed, dit tegenover de rebellen die het minder goed hebben en Qadhafi de schuld geven van hun situatie en van vele andere Libiërs die ook in armoede leven. De rebellen beschuldigen Qadhafi er dan ook van dat hij de mensenrechten niet respecteert en dat het maar eens gedaan moest zijn met het niet tolereren van de oppositie.

Tussenkomst internationale gemeenschap
Vanaf het moment dat bleek dat Qadhafi zijn eigen bevolking onder vuur nam en de mensenrechten van zijn volk schond kwam de internationale gemeenschap in actie en veroordeelden wereldleiders het geweld dat Qadhafi gebruikt tegen zijn eigen burgers. Tot uiteindelijk de Franse president Sarkozy als eerste de EU opriep om sancties tegen de Libische leider te ondernemen. De veiligheidsraad van de Verenigde Naties besliste dan om een wapenembargo op te leggen, Qadhafi rekeningen in het buitenland werden bevroren en de familie van Qadhafi kreeg een reisverbod. En men verwees de gebeurtenissen in Libië ook door naar het Internationaal strafhof in Den Haag omdat men vermoedt dat er misdaden tegen de mensheid hebben plaatsgevonden. Enkele weken later besliste de veiligheidsraad om een no-flyzone in te stellen boven Libië en men mocht ook militair ingrijpen om de bevolking te beschermen maar er komen geen grondtroepen. Deze militaire acties werden meteen uitevoerd in de vorm van luchtaanvallen, bij deze operatie stonden Frankrijk, USA, Groot-Brittanië en Canada als de initiatiefnemers voorop maar België had ook zijn inbreng.

Gevolgen revolutie rest van de wereld
Libie heeft één van de grootste oliereserves in Afrika en is tevens ook en belangrijke leverancier voor de EU, sinds de revolutie is de prijs van olie zeer sterk gestegen. Maar ook de vluchtelingenstroom is een zeer groot probleem voor de EU en dan vooral voor Italië en Malta. Maar ook de buurlanden van Libië namelijk Tunesië en Egypte die een massale vluchtelingenstoom niet te verwerken krijgen.