Barack Obama en Guantanamo Bay: sluiting van een tijdperk

Slechts enkele uren na zijn inauguratie als Amerikaans president op 20 januari 2009, gaf Barack Obama opdracht om alle procedures tegen gevangenen op kamp Guantanamo Bay te stoppen. De als 44ste president van de Verenigde Staten beëdigde Obama liet daarmee een opvallende breuklijn met het verleden zien. In tegenstelling tot zijn voorganger, George W. Bush, beschouwt Obama het kamp als een smet op het Amerikaanse blazoen, die zo snel mogelijk tot een einde moet worden gebracht.

Guantanamo Bay

Guantanamo Bay ontstond als basis in het jaar 1898, toen de Verenigde Staten Spanje wisten te verslaan in de relatief korte Spaan-Amerikaanse oorlog. De VS wisten onder meer gebieden als de Filipijnen, Puerto Rico en ook Cuba van de voormalige kolonisator te veroveren, waarbij in het laatste geval Cubaanse opstandelingen gesteund werden. De Amerikaanse regering pacht sindsdien van Cuba het grondgebied van Guantanamo Bay, gelegen aan een baai in het uiterste oosten van het eiland. De legitimiteit van deze pacht is vanuit Amerikaans oogpunt nog altijd aanwezig, gezien enkele Amerikaans-Cubaanse overeenkomsten die aan het begin van de twintigste eeuw gesloten werden. De Cubaanse regering is echter, met name sinds de communistische omwenteling van 1959, zeer kritisch op de aanwezigheid van een Amerikaanse marinebasis op Cubaans grondgebied. Zo gaf Fidel Castro, voormalig communistisch leider van Cuba, bevel om de watertoevoer naar de basis af te sluiten, waarop de Amerikanen met succes de Amerikaanse enclave zelfvoorzienend wisten te maken.

George W. Bush en de 'war on terror'

Guantanamo Bay is met name onder het presidentschap van Republikein George W. Bush (2001-2009) volop in het nieuws verschenen, zij het vooral in negatieve zin. Waar de basis in de laatste decennia van de twintigste eeuw nog werd gebruikt om onderschepte vluchtelingen uit Cuba en Haïti onder te brengen, zou 'Guantanamo' in de nasleep van de aanslagen op de Twin Towers in New York ('9/11') een andere bestemming krijgen. Sinds 2002 functioneerde Guantanamo Bay namelijk als detentiekamp voor gevangenen van al Qaida en de Taliban, vooral afkomstig uit Afghanistan. De keuze voor Guantanamo Bay lag vooral voor de regering-Bush vooral in het feit dat de soevereiniteit over het grondgebied formeel bij Cuba ligt. Hierdoor konden gevangenen zonder aanklacht worden vastgehouden en aan verscheidene vormen van marteling worden blootgesteld, aangezien Amerikaanse constitutionele rechten niet van toepassing zouden zijn. Onder meer de Amerikaanse vice-president Dick Cheney wees op de waarde van deze harde aanpak, die 'waardevolle informatie' zou hebben opgeleverd in de 'strijd tegen terreur'. Critici wezen echter op de onmenselijke omstandigheden op 'Guantanamo', die vanuit zowel ethisch, politiek als juridisch oogpunt afgekeurd dienden te worden.

Barack Obama: voor sluiting

Barack Obama stelde, reeds als senator tijdens de voorverkiezingen voor de presidentskandidaat van zijn Democratische Partij, tegenstander van de handelswijze op Guantanamo Bay te zijn (klik hier voor andere uitspraken). In de aanloop naar het presidentschap verklaarde de op Hawaii (Honolulu) geboren Obama dan ook voorstander te zijn van een snelle sluiting van de gevangenis, het liefst binnen drie maanden. Obama werd in deze zienswijze onder meer gesteund door de partijloze minister van defensie (sinds 2006), Robert Gates. Dat het presidentschap van Obama werkelijk een breuklijn met het verleden vormde met betrekking tot Guantanamo, werd al spoedig na zijn inauguratie duidelijk. Obama liet, nog op de dag van zijn beëdiging als president - 20 januari 2009 - alle procedures tegen gevangenen op Guantanamo Bay voor een periode van vier maanden stilleggen. Het gevangenenkamp, door George W. Bush nog verdedigd als een noodzakelijk, doch aan regels gebonden instrument om Amerikaanse burgers te 'beschermen', kreeg daarmee definitief ook van hogerhand een ander imago aangemeten: dat van een smet op het internationale Amerikaanse blazoen.