Is België een natie?

Maanden zijn verlopen sinds de federale verkiezingen en nog steeds is er geen Belgische regering. Tegenstellingen tussen de Nederlands- en Franstalige landsgedeeltes staan een akkoord in de weg. Bij al deze communautaire hommeles is het een niet zo irrelevante vraag of België nog wel een eenheid vormt. Als geschiedkundige oefening kan dan de vraag gesteld worden of België wel een natie is. Uiteraard kunnen er in het verleden zowel argumenten pro als contra gevonden worden...

Contra

België, is dat een natie ? Zijn de inwoners op een of andere manier met elkaar verbonden waardoor ze allen te samen als één gemeenschap bij elkaar horen ? Aan de hand van een historische terugblik is ‘neen’ als antwoord zeker mogelijk. De analyse van de politieke en de culturele gemeenschap toont dat de verbondenheid tussen al de leden van de Belgische samenleving erg is aangetast. Bekijk de staatkundige evolutie, bekijk vooral de belangrijke culturele symbolen van de ‘Belgische natie’.

Centralisering

Een tijdje zag het er naar uit dat België een hechte natie kon zijn. De beginjaren van dit land waren getekend door centralisering, juridisering en bureaucratisering, een nalatenschap van de Franse bezetter twee decennia voordien. Het aldus tot stand gekomen unitair staatsgezag was een factor voor natiegevoel, maar vooral het hebben van een staatsvijand, Nederland, was doorslaggevend. Toen die rond 1840 wegviel, kreeg het franstalige, unitaire staatsgezag wel de hoofdrol toebedeeld in het kweken van natiegevoel. Dadelijk stond het onder druk van een ontwakend nederlandstalig landsgedeelte dat meermaals haar grieven uitte, zo de illusie van één gemeenschap doorprikkend. De sterkte van het staatsgezag, als factor tot natiegevoel, ging steeds meer achteruit, ook omdat charismatische figuren (koningen en ministers) als verpersoonlijking ervan er niet charismatischer op werden. Geen koloniserende Leopolds II, geen vechtende – dus weer dankzij een nationale vijand - Alberts I. De volgende persoonlijkheid met charisma, Minister Spaak, ging voor een Europese natie.

Staatkundig

Politieke verbondenheid tussen al de inwoners van de Belgische staat gold overduidelijk niet voldoende, want te groot was de druk om onder die staat uit te raken. In Miroslav Hrochs theorie kaderend: de grondwetsherziening van 1970, de grondwetsherziening van 1980, de grondwetsherziening van 1988, en de grondwetsherziening van 1993 leiden naar een voor de wereld uniek ( decentraliserend ) federalisme. Dit proces was het ingaan op de eisen van de Waalse en Vlaamse massa, zijnde voltooiing fase C naar de inzichten van de Tjechische historicus, en aldus het formele begin van twee nieuwe naties, waarvan de respectievelijke inwoners wel allen te samen het besef konden hebben als politieke en culturele gemeenschap bij elkaar te horen. Heden ten dage zijn er nog wel gezaghebbende, algemeen overkoepelende organen, zodat staatkundig Belgie nog niet afgeschreven is, maar als natie kent het problemen.

Het nationale volkslied...

Een politiek versnipperd landschap, zonder een algemene cultuurgemeenschap is geen natie. De Belgische verbondenheid wordt hieronder ontkracht aan de hand van het Belgisch natiesymbool dat er geen is. Nog geen tien procent van de bevolking kent het … hét nationaal volkslied: "De Brabançonne", en wel in de nederlandstalige versie, die pas een eindje in de 20e eeuw werd uitgebracht, een eeuw na de franstalige versie.

- « O dierbaar Belgie, o heilig land der vaderen »

Van aan de Noordzee tot over de Ardennen. Geografisch verschillende landsgedeeltes worden doorkruist. Vlaanderen, vlak en vol lintbebouwing. En dan Wallonië. Het is zo anders - vele malen mooier. Maar eigenlijk, ook nu nog geldt wat voordien, van het Middeleeuwse, feodale lappendeken tot aan de moderne globalisering, gold: het is je geboortegrond, je dorpje of misschien je streek die heilig kan lijken. Uit nostalgie. Een ander voorbeeld: in de Habsburgse tijd viel op het territorium dat het latere Belgische land omvat hoogstens één heilige band te rapen : trouw aan de legitieme vorst. Veel heeft dat echter niet met land van voorvaderen te maken.

De stedelijke gronden hadden ook wel een betekenis voor de inwoners, in die mate dat Luik, Durbuy, Charleroi, Gent, Veurne, Antwerpen steeds verwijzen naar een niet-Belgische geschiedenis. Een uitzondering op deze stelling is Brussel. Zij is Belgisch. Zij was dè kern van het centralisme. Zowel Vlaanderen als Wallonië verfoeiden lange tijd dit materieel welstellendere gebied. Toch wilde geen van beide zich er van losmaken. Oplossing werd gevonden in het toekennen van enige autonomie. Het blijkt echter geen al te succesrijk opzet. Zou een nog drastischere oplossing enige kans op slagen hebben: Brussel als Europees grondgebied cfr. Vaticaanstad als Katholiek grondgebied. De buitenlandse inbreng is tegenwoordig al aanzienlijk. Een staatkundig vervolg in de toekomst. Wie weet wordt Brussel/Brussels/Bruxelles ooit nog de wereldhoofdstad.

- « Onze ziel en ons hart zijn u gewijd »

Voor noordelijken en zuidelijken klopt dat hart echter een ander ritme en is de ziel niet gelijk gestemd. Vlamingen die zich Belg noemen kennen eerder een staatsnationalistisch gevoelen, Walen die zich belg noemen kennen een meer etnisch natiegevoel.

- « Aanvaard de kracht en het bloed van onze aderen »

Maar het is niet van harte gegeven. Zelfs het bloed van onder de vingernagels wordt gevraagd om de schatkist te spijzen. Menig Belg probeert de gevraagde taks dan ook te ontduiken, meer als eender welke nationaliteit. Onze kracht en ons bloed wordt immers steevast aan het verkeerde gespendeerd, aan corrupte of nutteloze doelen. Wij werken teveel voor de staat, menen velen.

- « Wees ons doel in arbeid en in strijd »

Wat ‘arbeid’ betreft. In een materialistische maatschapij zoals de onze telt wel wat anders dan de natie, namelijk de eigen welvaart. Dat was ook al zo tijdens het korte leven van de ‘Verenigde Staten van België’(1789-1791). Als heden ten dage grote arbeidverschaffers zoals de multinationals vanuit een zogenaamd internationalistische visie pro België zijn is dat louter uit econnomische overwegingen. Van de controle van een verblekende natiestaat kan men zich immers makkelijk ontrekken. Duidelijk, en steeds vaker geanalyseerd, is dat bij dergelijke economische globalisering (coca-colisering) een grotere rol komt weg te liggen voor regionale systemen, en hun interesses en waardeschalen. Hier ligt dus een erg hard argument om niet meer aan de Belgische natie te werken, maar aan andere, beter aangepaste.

Wat ‘arbeid en strijd’ betreft. In topsport vinden we dit doel in haar twee-eenheid terug. Om te beginnen met voetbal : ons zo belangrijke natiesymbool, de ‘Rode Duivels. Jaren geleden dat ze nog eens schitterden. Die andere grote sport, het wielrennen, is vooral een Vlaamse sport, ondanks de pioniersrol voor de franstalige bourgoisie, bvb. de Veloce Club Louvaniste. Met de ‘Flandriens’ werd heus Vlaams-nationaal gevoel opgewekt. Belgisch-nationaal gevoelen was zelfs onder Eddy Merckx niet nabij. Immers, wielrennen kweekte persoonsgebonden voorkeuren : voor of tegen Merckx, voor of tegen Vandenbroucke. Toppunt van het afwezig zijn van een culturele gemeenschap, wat wielrennen betreft, is het veldrijden. Vlaanderen staat er voor in vuur en vlam. Aan de Waalse kant wordt het niet opgemerkt.

Wat ‘strijd’ bertreft. Raakte België in een strijd betrokken, dan kozen meerdere Vlamingen aan de hand van de eeuwenoude leuze ‘de vijand van mijn vijand is mijn vriend’ net partij voor Belgiës agressor. Zelfs deze flaters, die immers achteraf erg bekocht werden, braken de gedachte om België te breken niet.

- « Bloei o land, in eendracht niet te breken »

Inderdaad, maar die ontbreekt steeds, al sinds de prilste kiem. Wat was het zwakke punt van de Oude Belgen ? Ze konden zich slechts zelden over hun onderlinge twisten heenzetten. Caesar overwon. Een tweede kiempje - bedoeld zijn de Verenigde Staten van België - botste op de tegengestelde idealen van grondleggers Vandernoot en Vonckx. En het huidige landje kent tweedracht sinds de start (liberalen-katholieken, Vlamingen-Walen, links-rechts, ...)

- « Wees immer uzelf en steeds ongeknecht »

Wat ‘uzelf’ is, is niet geweten. Ten tijde van Romantiek ging men er duchtig naar op zoek. Na verwijten van een teveel op Parijs geïnspireerde, of een teveel Duitsland navolgende literatuurstijl, moest er een typisch Belgische gevonden worden : in het Waals Frans, in het Vlaams, in het Frans op een Vlaamse wijze bvb. de Uilenspieghel-legendes. Dit kreeg men echter niet aan enige landgenoot verkocht. Die bleven naar import grijpen. Buitenlandse romantici bekeken dit getruceer dan ook met smalende blik en vonden België weinig hebben.
Als je van uzelf niets hebt, blijkt ongeknecht zijn zeer moeilijk. Logisch, als je ontstaan slechts mogelijk is door goodwill van grote Europese mogendheden en je door dezen lange tijd als weinig overlevingsvatbaar ( zie Bismarck ) bekeken wordt. Wanneer er door een positieve oorlogsbijdrage eindelijk externe vrijheid kwam, volgde een intern Vlaams-Waals wafelijzer dat alles in de tang gaat houden. Bovendien valt er sinds WO II een nieuwe Big Brother te dulden. Dit alles wordt teveel. Tijd voor iets nieuw, iets Europees. Lang leve de EU!

- « Het woord getrouw dat ge onbevreesd moogt spreken …

( Dit brengt ons bij het aspect ‘taal’ )

… voor vorst » : met Saksen-Coburg wordt gelachen dat het niet mooi is
… voor vrijheid » : Vrijheid is jezelf individueel en collectief kunnen ontplooien. De nederlandstaligen hebben lang moeten wachten om dit tenvolle te kunnen. Sommige individuen heel lang ( amnestiekwesties ).
… en voor recht » : tot de eerste taalwetten konden de nederlandstaligen zelfs voor de rechtbank niet spreken zonder vrees om niet gehoord te worden. Of in 't leger: "Et pour les flamands: la même chose."

- « Voor Vóóóóóórst, voor vrijheid en voor recht » (2x)

Vorsten spelen duidelijk een belangrijke rol. De ‘Belgische’ revolutie van 1790 kwam er pas door de twijfel of de legitieme, Oostenrijkse vorst wel legitiem was, en het vertrouwen waard. ( Was hij immers niet tegen het ware geloof ? ). Willem I vonden ze hier ook maar niks. Twijfels kunnen ook rijzen over de recentere vorsten : Was Leopold II wel een beschaver, een echt kolonisator. Schonk hij het vaderland een waardevol geschenk ? Zijn persoonlijk bezit, Congo, werd pas een Belgische kolonie toen internationale kritiek en de slechte gang van zaken hem ertoe dwongen. De grootste rijkdommen bleven echter naar het Koningshuis stromen.

Wat een symbool, die vorsten. Nochthans, het heeft iets, meer als een president. Misschien zijn er alternatieven. Wie heeft een beter ideetje ?

Deze tekst wil niet het bestaansrecht van België ontnemen. Het is even goed als een Republiek Vlaanderen of gelijk wat. Als het maar werkt aan een geïntegreerd Europa, een geïntegreerde wereld. Dit moet logischerwijze komen vanuit een internationalisme - dwz concretiseting van verschillende nationalismes -Is Vlaanderen apart, en Wallonië apart, dan niet beter in staat om aan interactie te doen. Of blijft een rol voor België weggelegd, namelijk als abstracte tussenstap, het interne oefenterrein? Omdat België dit voor het ogenblik nog niet zo slecht doet hoeft de bestaande formule niet losgelaten te worden. Daarnaast, kan het tonen dat eng nationalisme, en ‘eigen volk eerst- naties’, irrelevant zijn. De banden op dit continent zijn immers zo verstrengeld door immigraties, historische allianties allerzijden, cultuur, politiek, economie enz. dat ieder 'verschillend zijn' weerlegd kan worden. © 2007 - 2010 S0005141, gepubliceerd in Mens en Samenleving (Nieuws uitgelicht...) op 14-12-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van S0005141 is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Vlaanderen onafhankelijk: Zoals iedereen wel weet gaat België door een politieke crisis. Leterme is gefaald in zijn opdracht als formateur voor een nieuwe staatshervorming en de vijandelijkheid tussen Vlaams…
• Provincie Zeeland: Zeeland is een provincie in het zuidwesten van Nederland. Deze naam is afgeleid van het feit dat Zeeland vroeger uit vele eilanden en schiereilanden bestond. De provincie staat bekend om z…
• Variatie op een wentelteefje: Spaanse honingpudding: Sneetjes brood over? Maak dan eens Spaanse honingpudding. Deze pudding, in Spanje torrijas genoemd, maak je met wentelteefjes. Je eet hem niet als ontbijt…
• De Ronde van Vlaanderen: Vlaanderens mooiste wielerwedstrijd: De Ronde van Vlaanderen staat bekend als de meest prestigieuze koers van Vlaanderen. De klassieker spreekt niet alleen tot de verbeelding van de…
• De Ronde van Vlaanderen: een monument: Waarom is de Ronde van Vlaanderen toch zo populair? Het is een jaarlijks terugkerend fenomeen en verslaggevers uit binnen- en buitenland staan telkens weer versteld van…

Bronnen en/of referenties

• ABICHT, L. De herinnering is een vorm van hoop. Vlaanderen in de postmoderniteit. Brussel-Antwerpen, 1997.
• DEPREZ, K. en VOS, L. Nationalisme in België : identiteiten in beweging 1780-2000. Antwerpen, 1999. 352p.
• WIJ, 13 jan. 2000. ‘Horizon. De plaats van Vlaanderen in de globalisering’.